ObsidianTempo
Kayıtlı Kullanıcı
Bilgi Kutusu
Bijon somunu sıkışması, her sürücünün en az bir kez karşılaştığı, lastik değişimi sırasında ortaya çıkan ve doğru tekniklerle kolayca çözülebilen mekanik bir sorundur. Yol kenarında veya evinizin önünde lastik değiştirmeye çalışırken bijon somununu sökemediğiniz o an, tüm planlarınızı alt üst edebilir. Her yıl binlerce sürücü, bu küçük ama inatçı parça nedeniyle çilingir veya yol yardım servisi çağırmak zorunda kalıyor. Üstelik bu durum yalnızca can sıkıcı bir gecikme değil; yanlış müdahale ile bijon sapının kırılmasına, jantın hasar görmesine ve hatta yolda seyir halinde tekerleğin yerinden çıkmasına varabilecek tehlikeli sonuçlara yol açabilir.
Birçok sürücü, bijonun sıkıştığını fark ettiğinde panik yapar ve anahtara asılarak tüm gücüyle zorlar. Bu yaklaşım çoğu zaman işe yaramadığı gibi, altı köşe başlığın yuvarlanmasına ve somunun tamamen çıkarılamaz hale gelmesine neden olur. Oysa sıkışan bijon somununu çözmek için doğru teknikler, doğru ekipmanlar ve biraz sabır gereklidir. Pas çözücü spreylerden darbe anahtarlarına, ısı uygulamasından doğru tork değerlerine kadar pek çok yöntem, bu sorunu dakikalar içinde çözmenizi sağlar. Şimdi bijon somunlarının neden sıkıştığını, bu sorunun nasıl üstesinden gelineceğini ve uzmanların hangi önlemleri önerdiğini adım adım inceleyelim.
Bijon somunu (veya bijon), aracın tekerleklerini aks flanşındaki saplamalara (stud) sabitleyen, genellikle altı köşe başlı konik veya küresel oturma yüzeyine sahip bağlantı elemandır. Standart bir binek araçta her tekerlek için 4, 5 veya 6 adet bijon bulunur ve bunlar aracın tüm ağırlığını taşımanın yanı sıra, frenleme ve viraj alma sırasında oluşan yüksek torklara da dayanmak zorundadır. Bijonların doğru sıkılma torku, araç modeline göre değişmekle birlikte genellikle 90 ile 120 Nm arasındadır; örneğin birçok Volkswagen modelinde 120 Nm, Ford modellerinde 110 Nm, bazı SUV ve hafif ticari araçlarda is
daha yüksek değerler gerekebilir. Bu tork değerlerinin üzerine çıkmak veya altında kalmak, bijonların zamanla sıkışmasına ya da tehlikeli biçimde gevşemesine yol açabilir.
Sıkışma, bijon somununun dişli yapısının, göbekteki saplamaya öyle bir kilitlenmesiyle ortaya çıkar ki sökme için gereken tork, normal değerin birkaç katına ulaşır. Bunun sonucunda normal bijon anahtarı yeterli gelmez ve sürücü zorlanmaya başlar. Aslında bijonlar görevlerini yerine getirebilmek için belli bir ön gerilimle sıkılırlar; bu ön gerilim, aracın ağırlığı ve frenleme kuvvetleri ile birlikte diş yüzeylerinde mikro düzeyde kaynamalar yaratabilir. İşte sıkışma dediğimiz durum çoğu zaman bu doğal fiziksel sürecin bir sonucudur ve ihmal edilen araçlarda çok daha sık görülür.
Sıkışmanın en yaygın nedeni şüphesiz pas ve korozyondur. Dişli yüzeyler arasında biriken nem, tuz ve kir, bir süre sonra kimyasal bir reaksiyonla metal oksit tabakası oluşturur. Özellikle kış aylarında yollarda kullanılan tuz, aracın alt takımına ve bijonlara doğrudan temas eder. Karadeniz veya Ege gibi nemli bölgelerde yaşayan sürücüler, kuru iklimlere göre çok daha sık bijon sıkışması sorunu yaşar. Bir araştırmaya göre, kış mevsiminde iki bin kilometre yol yapan bir aracın bijonlarında gözle görülür korozyon oluşma olasılığı %35 civarındadır.
Bir başka neden, bijonların aşırı sıkılmasıdır. Oto lastikçilerinde havalı darbe anahtarlarıyla yapılan sıkma işlemleri, çoğu zaman tork kontrolü olmadan gerçekleştirilir. Bu makineler 300 Nm üzerinde tork uygulayabilir; bu da standardın iki katı demektir. Bu şekilde sıkılmış bir bijon, daha sonra elle sökülmeye kalkıldığında anahtarın kolayca yuvarlanmasına neden olur. Üstelik bu aşırı tork, saplamayı esneterek zamanla kalıcı deformasyonlara da yol açabilir.
Üçüncü önemli etken ise alüminyum jantlarda görülen galvanik korozyondur. Alüminyum jant ile çelik göbek arasında farklı metallerin teması, elektrolitik bir pil etkisi yaratır. Nem ortamında bu etki hızlanır ve bijonlar adeta kaynamış gibi sıkışır. Özellikle jant yüzeyi ile bijon oturma konisi arasında biriken alüminyum oksit, dişlerin kilitlenmesine yol açar. Bu yüzden alaşım jant kullanan araçlarda sıkışma sorunu, çelik jantlara kıyasla çok daha yaygındır.
Son olarak, bijonların düzensiz veya yanlış sıkılması da sıkışmaya zemin hazırlar. Bijonları çapraz sıra yerine yan yana sıkan bir kişi, tekerleğin yamuk oturmasına ve bazı bijonların aşırı yük almasına neden olur. Bu durum diş yüzeylerindeki sürtünmeyi artırarak zamanla o bijonun sökülemez hale gelmesine sebep olabilir.
Karşılaştığınız sıkışmış bir bijonu sökmek için öncelikle doğru ekipmana sahip olmanız gerekir. Standart haç anahtar yerine, mil uzunluğu en az 60 santimetre olan bir kol veya tork anahtarı kullanmak ilk adımdır. Uzun kol, uyguladığınız kuvveti artırır ancak asıl önemli olan darbe anında uygulanan kısa ve etkili kuvvettir. Darbe anahtarı, bu iş için en profesyonel çözümdür; ani ve yüksek torklarla somunun dişe kilitlenmesini kırar. Elektrikli bir darbe anahtarı, 500 Nm'ye kadar çıkabilen darbeli torkuyla çoğu sıkışmış bijonu saniyeler içinde söker.
Darbe anahtarı yoksa, bir başka etkili yöntem pas çözücü sprey kullanmaktır. WD-40 veya daha güçlü bir pas sökücü sıvıyı bijonun etrafına sıkıp en az on beş dakika bekleyin. Bu sürede sıvı, ince diş boşluklarına nüfuz ederek pas tabakasını yumuşatır. Ardından bijon anahtarını yavaşça sökmeye çalışmadan, önce birkaç kez sıkıp gevşetin; bu hareket, sıvının diş aralarına iyice yayılmasını sağlar. Eğer hala sökülmezse, işlemi birkaç kez tekrarlayın ve sabırlı olun.
Isı uygulaması da işe yarayan bir diğer yöntemdir. Bir ısı tabancası veya saç kurutma makinesi kullanarak bijonun çevresini ve saplama bölgesini birkaç dakika ısıtmak, metalin genleşerek arasındaki korozyon bağını gevşetmesine yardımcı olur. Ancak dikkatli olun: Alev kullanacaksanız, jantı ve lastiği alevden koruyun; yakınlarda yanıcı madde bulunmamasına özen gösterin. Isı uyguladıktan sonra hızlıca sökmeyi deneyin; soğumadan önce yapılacak bu müdahale, en fazla başarıyı verir.
Bu yöntemlerin hiçbiri işe yaramazsa, bijon anahtarının ucuna takılan bir krikodan destek alabilirsiniz. Karavan krikosu veya scissor liftin başlığı anahtar kolunun ucuna yerleştirilerek aşağıya doğru sıkıştırılır; bu sayede anahtarın koluna, tüm vücut ağırlığınızı vermenize gerek kalmadan çok daha yüksek bir kuvvet uygulanır. Bu teknik, yol kenarında dahi uygulanabilmesine karşın dikkatli olunmalıdır; kriko kayabilir veya anahtar kırılabilir. En doğru yaklaşım, uzun bir boruyu anahtar koluna geçirmek ve kuvveti dengeli biçimde aşağıya doğru vermektedir.
Her sökme denemesi, rijit bir müdahale olmadan yapılırsa bijon başının yuvarlanması veya saplamanın kırılmasıyla sonuçlanabilir. Bijon başı yuvarlanmışsa, standart yıldız anahtar artık tutunamaz; bu durumda altı köşe yerine "sıkıştırma" uçlu bir lokma veya "bolt extractor" adı verilen sökücü ucun kullanılması gerekir. Bu uç, yuvarlanmış başlığa ters dişli bir yapıyla tutunur ve bijonu sökerek çıkarır. Piyasada farklı boyutlarda sökücü setler bulmak mümkündür; fiyatları 100 ila 300 TL arasında değişir.
Saplama kırılmışsa durum biraz daha ciddidir. Göbekten dışarı taşan kırık saplama, özel bir "saplama çektirme aparatı" ile çıkarılabilir. Ancak çoğu zaman saplama, göbek içindeki yuvadan tamamen çekilemez ve bu durumda profesyonel bir oto servisine başvurmak gerekir. Saplama değişimi, aks ve göbek yapısına göre 1 ila 3 saat arasında sürer; parça ve işçilik maliyeti araç modeline göre 500 ila 1.500 TL arasında değişir.
Bazı durumlarda bijon tamamen sıyrılır, yani dişleri düzleşir ve somun boşa döner. Bu durumda somunu sökmek yerine, bijonun ortasına delik açarak bir "diş açma" aparatıyla ters yönde çıkarmayı deneyebilirsiniz. Bu işlem, özel bir matkap ucu ve dikkat gerektirir; yanlış açıyla delik açılması saplamaya zarar verir. Oto yedek parça mağazalarından temin edilebilecek bu aparatlar, yalnızca tecrübeli kişiler tarafından kullanılmalıdır.
Bijon sıkışmasını tamamen engellemek mümkün olmasa da doğru bakım alışkanlıklarıyla bu sorunu büyük ölçüde ortadan kaldırabilirsiniz. Her lastik değişiminde bijonların temizlenmesi ve dişlerin gözle kontrol edilmesi ilk adımdır. Diş aralarında biriken toz ve çamur, sıkışmanın başlıca davetiyesidir. Temiz bir fırça ve suyla bijon saplamalarını yıkamak, korozyon riskini azaltır.
Bir diğer öneri, bijon dişlerine ve oturma yüzeyine ince bir tabaka bakır gres veya antiseize (sıkışma önleyici) macun sürmektir. Bu ürünler, dişli yüzeylerdeki sürtünmeyi azaltır ve nemin nüfuz etmesini engeller. Ancak dikkat: Antiseize macun kullanırken sıkma torkunu %10-15 oranında azaltmak gerekir, çünkü bu ürünler sürtünmeyi düşürdüğü için aynı torkla bijon normalden daha fazla sıkılır. Üreticilerin verdiği tork değerlerini kuru dişlere göre hesapladığını unutmayın.
Tork anahtarı kullanmak, sıkışmayı önlemenin en bilimsel yoludur. Her bijonu üreticinin önerdiği tork değerinde, çapraz sıralama ile sıkmanız gerekir. Bu değeri araç kitapçığında veya kullanım kılavuzunda bulabilirsiniz. Ayrıca lastik değişiminden sonra 100 kilometre civarında bir yol yapınca bijonların tork kontrolünü tekrarlamanız önerilir. Bu, özellikle yeni takılan lastiklerde metalin yerleşmesi ile birlikte oluşabilecek gevşeme veya aşırı sıkışmayı önler. Yeni jantlarda ve yeni saplamalarda bu kontrol daha da kritiktir; çünkü yüzeyler ilk sıkma sırasında oturunca tork değeri değişir. Birçok lastik üreticisi, kullanım kılavuzunda bu 100 kilometre kuralını açıkça belirtir.
Bijon sıkışması dendiğinde sadece sökme güçlüğü değil, aynı zamanda yanlış parça seçiminden kaynaklanan uyumsuzluklar da anlaşılmalıdır. Her bijonun oturma yüzeyi konik (60 derece) veya küresel olabilir; jantlar da bu yüzey şekline göre tasarlanmıştır. Konik yuvalı bir janta küresel oturmalı bijon takılırsa, sadece birkaç milimetrekarelik alan temas eder ve bu bölgede muazzam bir yüzey basıncı oluşur. Zamanla bu basınç, bijonun janta adeta kaynak yapılmasına ve sökme sırasında kırılmasına neden olur. Bu yüzden bijon alırken aracınızın jant tipini ve üreticinin önerdiği oturma yüzeyini bilmeniz çok önemlidir.
Ayrıca bijonların diş yapısı da kritiktir. Avrupa üretimi araçların çoğu M12x1,5 diş hatvesi kullanırken, bazı Japon araçları M12x1,25, Amerikan araçları ise inç ölçülerindeki dişlere sahiptir. Yanlış diş hatvesine sahip bir bijonu vidalamak, dişlerin birbirini sıyırmasına yol açar. Sıyıran dişler de kilitlenir ve dolayısıyla somun çıkmaz. Bu nedenle lastik değişiminde kullanılan bijonların tamamının aynı boyda, aynı diş yapısında ve aynı kalitede olması gerekir. Jant yükseltme veya lastik genişletme yapıldıysa bijon boyunun yeterli uzunlukta olduğundan da emin olunmalıdır; kısa bijonlar yeterli temas sağlayamaz ve gevşeyerek sıkışma yaratabilir.
Bazı durumlarda sıkışan bijonla kendi başınıza uğraşmak, sorunu daha da büyütmekten başka bir işe yaramaz. Eğer bijon başı yuvarlanmış, saplama bükülmüş ya da sökücü uçlar da işe yaramadıysa, zaman kaybetmeden profesyonel bir servisten yardım almalısınız. Yol kenarında geçirdiğiniz her ekstra saat, beraberinde güvenlik riskini ve maddi kaybı artırır. Mobil lastikçi veya yol yardım ekipleri, özel havalı darbe tabancaları ve çektirme aparatlarıyla çoğu sıkışmayı yerinde çözebilir.
Ayrıca aracınızda asimetrik bijon deseni veya gömülü bijon bulunuyorsa (örneğin bazı Mercedes ve BMW modellerinde olduğu gibi), yanlış müdahale göbek yuvasına zarar verebilir. Bu tür araçlarda bijon sökme işlemlerini mutlaka yetkili servise bırakın. Unutmayın: Sökülemeyen bir bijon için acil çilingir çağırmak, kırılmış bir göbek değiştirmekten her zaman çok daha ekonomiktir.
1. Bijon anahtarını asla tüm vücut ağırlığınızla zıplayarak kullanmayın. Bu hareket, anahtarın kaymasına ve bijon başının yuvarlanmasına neden olur; ayrıca kendi güvenliğiniz açısından da ciddi risk oluşturur.
2. Sıkışan bijona pas çözücü sıkarken spreyi doğrudan dişli bölgeye değil, somun ile jant arasındaki oturma konisine yönlendirin. Sıvı, yüzey gerilimiyle dişe yayılır; bu sayede etki daha hızlı oluşur.
3. Pas çözücü kullandıktan sonra en az 10-15 dakika bekleyin. İşlemi aceleye getirmek, kimyasalın nüfuz etmesini engeller ve sonraki denemeler de başarısız olur.
4. Darbe anahtarı alacaksanız, şarjlı veya kablolu bir model yerine yüksek torklu (en az 400 Nm) bir model tercih edin. Düşük torklu makineler sıkışmış bijona kuvvet uygulayamaz.
5. Tork anahtarını yalnızca sıkma için değil, sökme sırasında da kullanın. Sökme torkunu bilirseniz, ne kadar zorlanmanız gerektiğini tahmin edebilirsiniz; böylece aşırı güç uygulamazsınız.
6. Bijonların üzerindeki altı köşe başlık, yıldız veya torx deseni ne olursa olsun, daima krom veya sertleştirilmiş çelik lokma kullanın. Yumuşak metal lokmalar, bijonu sıyırır.
7. Isı uygulaması yapıyorsanız, jantın boya korumasını korumak için ısıyı direkt alevle değil, kızılötesi lamba veya ısı tabancasıyla verin. Aşırı ısıtma jant alaşımını yorabilir.
8. Bijon sıkma torkunu mevsimlere göre değiştirmenize gerek yoktur; ancak mevsimlik lastik değişimi her yapıldığında dişleri kontrol ettirip yeni gres sürebilirsiniz.
9. Eğer sıkışan bijon, aracınızın orijinal anahtarıyla hiç sekmemişse, aracınızın kriko ve anahtar setini yedek olarak değil, acil durumda kurtarıcı olarak görün. Yol yardım numarasını telefonunuzda kayıtlı tutun.
10. Son çare olarak bijonu daha fazla zorlamaya çalışmak yerine, aracın tekerleğini birkaç santimetre yukarıda duran kriko ile indirin ve tekerleğe basarak aşağı doğru bastırın. Bu şekilde zemine temas eden tekerlek, anahtara ekstra kuvvet sağlar.
Bijon somununun sıkışması, doğru teknik ve doğru önleyici bakım ile yönetilebilecek basit ama göz ardı edilemeyecek bir sorundur. Pas ve korozyonla baş edebilmek için düzenli olarak dişleri temizleyin ve antiseize gres kullanın. Sıkışan bir bijonla karşılaştığınızda paniğe kapılmadan, önce pas çözücü sonra ısı, ardından da darbe anahtarı gibi yöntemleri sırasıyla deneyin. Eğer hala başarılı olamıyorsanız, geç kalmadan profesyonel bir destek alın. Küçük bir bijonun size öğreteceği en büyük ders şudur: Önleme, müdahaleden her zaman çok daha kolay ve ucuzdur. Lastik değişimi sonrasında yalnızca hava basıncını değil, bijonların torkunu da kontrol etmeyi alışkanlık haline getirin. Böylece yol kenarında kalmak yerine, bir sonraki seyahatinizi güvenle sürdürürsünüz.
Bijon somunu sıkışması, her sürücünün en az bir kez karşılaştığı, lastik değişimi sırasında ortaya çıkan ve doğru tekniklerle kolayca çözülebilen mekanik bir sorundur. Yol kenarında veya evinizin önünde lastik değiştirmeye çalışırken bijon somununu sökemediğiniz o an, tüm planlarınızı alt üst edebilir. Her yıl binlerce sürücü, bu küçük ama inatçı parça nedeniyle çilingir veya yol yardım servisi çağırmak zorunda kalıyor. Üstelik bu durum yalnızca can sıkıcı bir gecikme değil; yanlış müdahale ile bijon sapının kırılmasına, jantın hasar görmesine ve hatta yolda seyir halinde tekerleğin yerinden çıkmasına varabilecek tehlikeli sonuçlara yol açabilir.
Birçok sürücü, bijonun sıkıştığını fark ettiğinde panik yapar ve anahtara asılarak tüm gücüyle zorlar. Bu yaklaşım çoğu zaman işe yaramadığı gibi, altı köşe başlığın yuvarlanmasına ve somunun tamamen çıkarılamaz hale gelmesine neden olur. Oysa sıkışan bijon somununu çözmek için doğru teknikler, doğru ekipmanlar ve biraz sabır gereklidir. Pas çözücü spreylerden darbe anahtarlarına, ısı uygulamasından doğru tork değerlerine kadar pek çok yöntem, bu sorunu dakikalar içinde çözmenizi sağlar. Şimdi bijon somunlarının neden sıkıştığını, bu sorunun nasıl üstesinden gelineceğini ve uzmanların hangi önlemleri önerdiğini adım adım inceleyelim.
Temel Kavramlar ve Tanım
Bijon somunu (veya bijon), aracın tekerleklerini aks flanşındaki saplamalara (stud) sabitleyen, genellikle altı köşe başlı konik veya küresel oturma yüzeyine sahip bağlantı elemandır. Standart bir binek araçta her tekerlek için 4, 5 veya 6 adet bijon bulunur ve bunlar aracın tüm ağırlığını taşımanın yanı sıra, frenleme ve viraj alma sırasında oluşan yüksek torklara da dayanmak zorundadır. Bijonların doğru sıkılma torku, araç modeline göre değişmekle birlikte genellikle 90 ile 120 Nm arasındadır; örneğin birçok Volkswagen modelinde 120 Nm, Ford modellerinde 110 Nm, bazı SUV ve hafif ticari araçlarda is
daha yüksek değerler gerekebilir. Bu tork değerlerinin üzerine çıkmak veya altında kalmak, bijonların zamanla sıkışmasına ya da tehlikeli biçimde gevşemesine yol açabilir.
Sıkışma, bijon somununun dişli yapısının, göbekteki saplamaya öyle bir kilitlenmesiyle ortaya çıkar ki sökme için gereken tork, normal değerin birkaç katına ulaşır. Bunun sonucunda normal bijon anahtarı yeterli gelmez ve sürücü zorlanmaya başlar. Aslında bijonlar görevlerini yerine getirebilmek için belli bir ön gerilimle sıkılırlar; bu ön gerilim, aracın ağırlığı ve frenleme kuvvetleri ile birlikte diş yüzeylerinde mikro düzeyde kaynamalar yaratabilir. İşte sıkışma dediğimiz durum çoğu zaman bu doğal fiziksel sürecin bir sonucudur ve ihmal edilen araçlarda çok daha sık görülür.
Bijon Somunu Neden Sıkışır?
Sıkışmanın en yaygın nedeni şüphesiz pas ve korozyondur. Dişli yüzeyler arasında biriken nem, tuz ve kir, bir süre sonra kimyasal bir reaksiyonla metal oksit tabakası oluşturur. Özellikle kış aylarında yollarda kullanılan tuz, aracın alt takımına ve bijonlara doğrudan temas eder. Karadeniz veya Ege gibi nemli bölgelerde yaşayan sürücüler, kuru iklimlere göre çok daha sık bijon sıkışması sorunu yaşar. Bir araştırmaya göre, kış mevsiminde iki bin kilometre yol yapan bir aracın bijonlarında gözle görülür korozyon oluşma olasılığı %35 civarındadır.
Bir başka neden, bijonların aşırı sıkılmasıdır. Oto lastikçilerinde havalı darbe anahtarlarıyla yapılan sıkma işlemleri, çoğu zaman tork kontrolü olmadan gerçekleştirilir. Bu makineler 300 Nm üzerinde tork uygulayabilir; bu da standardın iki katı demektir. Bu şekilde sıkılmış bir bijon, daha sonra elle sökülmeye kalkıldığında anahtarın kolayca yuvarlanmasına neden olur. Üstelik bu aşırı tork, saplamayı esneterek zamanla kalıcı deformasyonlara da yol açabilir.
Üçüncü önemli etken ise alüminyum jantlarda görülen galvanik korozyondur. Alüminyum jant ile çelik göbek arasında farklı metallerin teması, elektrolitik bir pil etkisi yaratır. Nem ortamında bu etki hızlanır ve bijonlar adeta kaynamış gibi sıkışır. Özellikle jant yüzeyi ile bijon oturma konisi arasında biriken alüminyum oksit, dişlerin kilitlenmesine yol açar. Bu yüzden alaşım jant kullanan araçlarda sıkışma sorunu, çelik jantlara kıyasla çok daha yaygındır.
Son olarak, bijonların düzensiz veya yanlış sıkılması da sıkışmaya zemin hazırlar. Bijonları çapraz sıra yerine yan yana sıkan bir kişi, tekerleğin yamuk oturmasına ve bazı bijonların aşırı yük almasına neden olur. Bu durum diş yüzeylerindeki sürtünmeyi artırarak zamanla o bijonun sökülemez hale gelmesine sebep olabilir.
Sıkışan Bijonu Sökmek İçin Doğru Yöntemler
Karşılaştığınız sıkışmış bir bijonu sökmek için öncelikle doğru ekipmana sahip olmanız gerekir. Standart haç anahtar yerine, mil uzunluğu en az 60 santimetre olan bir kol veya tork anahtarı kullanmak ilk adımdır. Uzun kol, uyguladığınız kuvveti artırır ancak asıl önemli olan darbe anında uygulanan kısa ve etkili kuvvettir. Darbe anahtarı, bu iş için en profesyonel çözümdür; ani ve yüksek torklarla somunun dişe kilitlenmesini kırar. Elektrikli bir darbe anahtarı, 500 Nm'ye kadar çıkabilen darbeli torkuyla çoğu sıkışmış bijonu saniyeler içinde söker.
Darbe anahtarı yoksa, bir başka etkili yöntem pas çözücü sprey kullanmaktır. WD-40 veya daha güçlü bir pas sökücü sıvıyı bijonun etrafına sıkıp en az on beş dakika bekleyin. Bu sürede sıvı, ince diş boşluklarına nüfuz ederek pas tabakasını yumuşatır. Ardından bijon anahtarını yavaşça sökmeye çalışmadan, önce birkaç kez sıkıp gevşetin; bu hareket, sıvının diş aralarına iyice yayılmasını sağlar. Eğer hala sökülmezse, işlemi birkaç kez tekrarlayın ve sabırlı olun.
Isı uygulaması da işe yarayan bir diğer yöntemdir. Bir ısı tabancası veya saç kurutma makinesi kullanarak bijonun çevresini ve saplama bölgesini birkaç dakika ısıtmak, metalin genleşerek arasındaki korozyon bağını gevşetmesine yardımcı olur. Ancak dikkatli olun: Alev kullanacaksanız, jantı ve lastiği alevden koruyun; yakınlarda yanıcı madde bulunmamasına özen gösterin. Isı uyguladıktan sonra hızlıca sökmeyi deneyin; soğumadan önce yapılacak bu müdahale, en fazla başarıyı verir.
Bu yöntemlerin hiçbiri işe yaramazsa, bijon anahtarının ucuna takılan bir krikodan destek alabilirsiniz. Karavan krikosu veya scissor liftin başlığı anahtar kolunun ucuna yerleştirilerek aşağıya doğru sıkıştırılır; bu sayede anahtarın koluna, tüm vücut ağırlığınızı vermenize gerek kalmadan çok daha yüksek bir kuvvet uygulanır. Bu teknik, yol kenarında dahi uygulanabilmesine karşın dikkatli olunmalıdır; kriko kayabilir veya anahtar kırılabilir. En doğru yaklaşım, uzun bir boruyu anahtar koluna geçirmek ve kuvveti dengeli biçimde aşağıya doğru vermektedir.
Kırık Bijon ve Hasarlı Saplama Durumları
Her sökme denemesi, rijit bir müdahale olmadan yapılırsa bijon başının yuvarlanması veya saplamanın kırılmasıyla sonuçlanabilir. Bijon başı yuvarlanmışsa, standart yıldız anahtar artık tutunamaz; bu durumda altı köşe yerine "sıkıştırma" uçlu bir lokma veya "bolt extractor" adı verilen sökücü ucun kullanılması gerekir. Bu uç, yuvarlanmış başlığa ters dişli bir yapıyla tutunur ve bijonu sökerek çıkarır. Piyasada farklı boyutlarda sökücü setler bulmak mümkündür; fiyatları 100 ila 300 TL arasında değişir.
Saplama kırılmışsa durum biraz daha ciddidir. Göbekten dışarı taşan kırık saplama, özel bir "saplama çektirme aparatı" ile çıkarılabilir. Ancak çoğu zaman saplama, göbek içindeki yuvadan tamamen çekilemez ve bu durumda profesyonel bir oto servisine başvurmak gerekir. Saplama değişimi, aks ve göbek yapısına göre 1 ila 3 saat arasında sürer; parça ve işçilik maliyeti araç modeline göre 500 ila 1.500 TL arasında değişir.
Bazı durumlarda bijon tamamen sıyrılır, yani dişleri düzleşir ve somun boşa döner. Bu durumda somunu sökmek yerine, bijonun ortasına delik açarak bir "diş açma" aparatıyla ters yönde çıkarmayı deneyebilirsiniz. Bu işlem, özel bir matkap ucu ve dikkat gerektirir; yanlış açıyla delik açılması saplamaya zarar verir. Oto yedek parça mağazalarından temin edilebilecek bu aparatlar, yalnızca tecrübeli kişiler tarafından kullanılmalıdır.
Sıkışmayı Önlemek İçin Yapılması Gerekenler
Bijon sıkışmasını tamamen engellemek mümkün olmasa da doğru bakım alışkanlıklarıyla bu sorunu büyük ölçüde ortadan kaldırabilirsiniz. Her lastik değişiminde bijonların temizlenmesi ve dişlerin gözle kontrol edilmesi ilk adımdır. Diş aralarında biriken toz ve çamur, sıkışmanın başlıca davetiyesidir. Temiz bir fırça ve suyla bijon saplamalarını yıkamak, korozyon riskini azaltır.
Bir diğer öneri, bijon dişlerine ve oturma yüzeyine ince bir tabaka bakır gres veya antiseize (sıkışma önleyici) macun sürmektir. Bu ürünler, dişli yüzeylerdeki sürtünmeyi azaltır ve nemin nüfuz etmesini engeller. Ancak dikkat: Antiseize macun kullanırken sıkma torkunu %10-15 oranında azaltmak gerekir, çünkü bu ürünler sürtünmeyi düşürdüğü için aynı torkla bijon normalden daha fazla sıkılır. Üreticilerin verdiği tork değerlerini kuru dişlere göre hesapladığını unutmayın.
Tork anahtarı kullanmak, sıkışmayı önlemenin en bilimsel yoludur. Her bijonu üreticinin önerdiği tork değerinde, çapraz sıralama ile sıkmanız gerekir. Bu değeri araç kitapçığında veya kullanım kılavuzunda bulabilirsiniz. Ayrıca lastik değişiminden sonra 100 kilometre civarında bir yol yapınca bijonların tork kontrolünü tekrarlamanız önerilir. Bu, özellikle yeni takılan lastiklerde metalin yerleşmesi ile birlikte oluşabilecek gevşeme veya aşırı sıkışmayı önler. Yeni jantlarda ve yeni saplamalarda bu kontrol daha da kritiktir; çünkü yüzeyler ilk sıkma sırasında oturunca tork değeri değişir. Birçok lastik üreticisi, kullanım kılavuzunda bu 100 kilometre kuralını açıkça belirtir.
Doğru Bijon Seçimi ve Jant Uyumunun Önemi
Bijon sıkışması dendiğinde sadece sökme güçlüğü değil, aynı zamanda yanlış parça seçiminden kaynaklanan uyumsuzluklar da anlaşılmalıdır. Her bijonun oturma yüzeyi konik (60 derece) veya küresel olabilir; jantlar da bu yüzey şekline göre tasarlanmıştır. Konik yuvalı bir janta küresel oturmalı bijon takılırsa, sadece birkaç milimetrekarelik alan temas eder ve bu bölgede muazzam bir yüzey basıncı oluşur. Zamanla bu basınç, bijonun janta adeta kaynak yapılmasına ve sökme sırasında kırılmasına neden olur. Bu yüzden bijon alırken aracınızın jant tipini ve üreticinin önerdiği oturma yüzeyini bilmeniz çok önemlidir.
Ayrıca bijonların diş yapısı da kritiktir. Avrupa üretimi araçların çoğu M12x1,5 diş hatvesi kullanırken, bazı Japon araçları M12x1,25, Amerikan araçları ise inç ölçülerindeki dişlere sahiptir. Yanlış diş hatvesine sahip bir bijonu vidalamak, dişlerin birbirini sıyırmasına yol açar. Sıyıran dişler de kilitlenir ve dolayısıyla somun çıkmaz. Bu nedenle lastik değişiminde kullanılan bijonların tamamının aynı boyda, aynı diş yapısında ve aynı kalitede olması gerekir. Jant yükseltme veya lastik genişletme yapıldıysa bijon boyunun yeterli uzunlukta olduğundan da emin olunmalıdır; kısa bijonlar yeterli temas sağlayamaz ve gevşeyerek sıkışma yaratabilir.
Ne Zaman Profesyonel Yardım Almalı?
Bazı durumlarda sıkışan bijonla kendi başınıza uğraşmak, sorunu daha da büyütmekten başka bir işe yaramaz. Eğer bijon başı yuvarlanmış, saplama bükülmüş ya da sökücü uçlar da işe yaramadıysa, zaman kaybetmeden profesyonel bir servisten yardım almalısınız. Yol kenarında geçirdiğiniz her ekstra saat, beraberinde güvenlik riskini ve maddi kaybı artırır. Mobil lastikçi veya yol yardım ekipleri, özel havalı darbe tabancaları ve çektirme aparatlarıyla çoğu sıkışmayı yerinde çözebilir.
Ayrıca aracınızda asimetrik bijon deseni veya gömülü bijon bulunuyorsa (örneğin bazı Mercedes ve BMW modellerinde olduğu gibi), yanlış müdahale göbek yuvasına zarar verebilir. Bu tür araçlarda bijon sökme işlemlerini mutlaka yetkili servise bırakın. Unutmayın: Sökülemeyen bir bijon için acil çilingir çağırmak, kırılmış bir göbek değiştirmekten her zaman çok daha ekonomiktir.
Uzman Önerileri ve İpuçları
1. Bijon anahtarını asla tüm vücut ağırlığınızla zıplayarak kullanmayın. Bu hareket, anahtarın kaymasına ve bijon başının yuvarlanmasına neden olur; ayrıca kendi güvenliğiniz açısından da ciddi risk oluşturur.
2. Sıkışan bijona pas çözücü sıkarken spreyi doğrudan dişli bölgeye değil, somun ile jant arasındaki oturma konisine yönlendirin. Sıvı, yüzey gerilimiyle dişe yayılır; bu sayede etki daha hızlı oluşur.
3. Pas çözücü kullandıktan sonra en az 10-15 dakika bekleyin. İşlemi aceleye getirmek, kimyasalın nüfuz etmesini engeller ve sonraki denemeler de başarısız olur.
4. Darbe anahtarı alacaksanız, şarjlı veya kablolu bir model yerine yüksek torklu (en az 400 Nm) bir model tercih edin. Düşük torklu makineler sıkışmış bijona kuvvet uygulayamaz.
5. Tork anahtarını yalnızca sıkma için değil, sökme sırasında da kullanın. Sökme torkunu bilirseniz, ne kadar zorlanmanız gerektiğini tahmin edebilirsiniz; böylece aşırı güç uygulamazsınız.
6. Bijonların üzerindeki altı köşe başlık, yıldız veya torx deseni ne olursa olsun, daima krom veya sertleştirilmiş çelik lokma kullanın. Yumuşak metal lokmalar, bijonu sıyırır.
7. Isı uygulaması yapıyorsanız, jantın boya korumasını korumak için ısıyı direkt alevle değil, kızılötesi lamba veya ısı tabancasıyla verin. Aşırı ısıtma jant alaşımını yorabilir.
8. Bijon sıkma torkunu mevsimlere göre değiştirmenize gerek yoktur; ancak mevsimlik lastik değişimi her yapıldığında dişleri kontrol ettirip yeni gres sürebilirsiniz.
9. Eğer sıkışan bijon, aracınızın orijinal anahtarıyla hiç sekmemişse, aracınızın kriko ve anahtar setini yedek olarak değil, acil durumda kurtarıcı olarak görün. Yol yardım numarasını telefonunuzda kayıtlı tutun.
10. Son çare olarak bijonu daha fazla zorlamaya çalışmak yerine, aracın tekerleğini birkaç santimetre yukarıda duran kriko ile indirin ve tekerleğe basarak aşağı doğru bastırın. Bu şekilde zemine temas eden tekerlek, anahtara ekstra kuvvet sağlar.
Sıkça Sorulan Sorular
Bijon somunu neden sadece bir araçta sıkışıyor, diğerlerinde sıkışmıyor?
Bijon sıkışması aracın kullanım ortamına, maruz kaldığı neme ve lastik değiştirme alışkanlıklarına göre değişir. Kıyı bölgelerinde yaşayan sürücülerde tuzlu nem nedeniyle korozyon daha hızlı ilerler. Ayrıca her araçtaki bijon malzemesi ve kaplama kalitesi farklıdır; krom kaplı olanlar paslanmaya nispeten daha dayanıklıdır.Sıkan bijona hangi açıyla kuvvet uygulanmalı?
Bijon anahtarını, tekerleğin dışına doğru yatay düzlemde ve zemine paralel olarak tutun. Kuvveti yukarıdan aşağıya değil, yatay yönde verin. Vücudunuzu anahtarın önüne konumlandırıp kollarınızla itmek yerine, bacaklarınızı kullanarak sürekli ve kontrollü bir efor sarf edin.Bijonları sıkarken kuru mu, yağlı mı sıkmalıyım?
Üreticinin verdiği tork değerleri kuru dişler için geçerlidir. Eğer antiseize veya bakır gres sürdüyseniz, sürtünme azaldığı için aynı torkta bijon daha fazla sıkılır ve yanlış bir ön gerilim oluşur. Bu durumda tork değerini %10-15 oranında düşürmek gerekir.Bijon sıkışması için garanti ve servis güvencesi var mı?
Bijonlar normal aşınma parçaları sayıldığından çoğu marka, garanti kapsamına almaz. Ancak bir yetkili servis, aracın periyodik bakımında bijonları söküp kontrol etmezse ve bu ihmal sıkışmaya yol açarsa, müşteri hakem heyetine başvurarak tazminat talep edebilir. Yine de her durumda kanıt olarak arıza tarihi ve servis kayıtlarının sunulması gerekir.Sonuç
Bijon somununun sıkışması, doğru teknik ve doğru önleyici bakım ile yönetilebilecek basit ama göz ardı edilemeyecek bir sorundur. Pas ve korozyonla baş edebilmek için düzenli olarak dişleri temizleyin ve antiseize gres kullanın. Sıkışan bir bijonla karşılaştığınızda paniğe kapılmadan, önce pas çözücü sonra ısı, ardından da darbe anahtarı gibi yöntemleri sırasıyla deneyin. Eğer hala başarılı olamıyorsanız, geç kalmadan profesyonel bir destek alın. Küçük bir bijonun size öğreteceği en büyük ders şudur: Önleme, müdahaleden her zaman çok daha kolay ve ucuzdur. Lastik değişimi sonrasında yalnızca hava basıncını değil, bijonların torkunu da kontrol etmeyi alışkanlık haline getirin. Böylece yol kenarında kalmak yerine, bir sonraki seyahatinizi güvenle sürdürürsünüz.
